Uniwersytet w Grazu

styria
uniwersytet
nauka
szkolnictwo

(Henryk von Groc Hrychowicz) #1

Karl-Franzens-Universität Graz

(Uniwersytet w Grazu)

Założony w 1585 roku przez Karol II, Arcybiskupa Austrii. Uczelnia została zatwierdzona edyktem wydanym w dniu 15 kwietnia 1586 przez papieża Sixtusa V. Od tej pory była pod kontrola Kościoła Katolickiego. W roku 1782 Uniwersytet został zamknięta przez cesarza Józefa II w celu uzyskania kontroli nad instytucjami edukacyjnymi. W 1827 uczelnia została ponownie otwarta przez cesarz Franciszka I, uzyskując w ten sposób nazwę Karl-Franzens-Universität, co oznacza Uniwersytet Karola Franciszka. Obecnie jest on największą uczelnią wyższą w Styrii.

(Henryk von Groc Hrychowicz) #2

Aula der Karl-Franzens-Universität Graz


(Henryk von Groc Hrychowicz) #3

Odczyt - Pojecie Państwa

Państwo to organizacja posiadająca monopol na stanowienie i wykonywanie prawa na określonym terytorium. Posiada zdolność do nawiązywania i utrzymywania stosunków dyplomatycznych z innymi państwami. Państwo jest często mylone z narodem.

Politologiczna definicja państwa

Państwo jest przymusową organizacją, wyposażoną w atrybuty władzy zwierzchniej po to, by ochraniać przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi ład, zapewniający zasiedlającej jego terytorium społeczności, składającej się ze współzależnych grup o zróżnicowanych interesach, warunki egzystencji korzystne odpowiednio do siły ich ekonomicznej pozycji i politycznych wpływów

Prawna definicja państwa

Prawne kryteria państwowości, przyjęte na mocy konwencji w Montevideo z roku 1933, określane są następująco: "Państwo jako podmiot prawa międzynarodowego powinno posiadać następujące elementy:

  • stałą ludność,
  • suwerenną władzę,
  • określone terytorium (wielkość państwa nie wpływa na jego podmiotowość) oddzielone od innych granicą,
  • zdolność wchodzenia w relacje międzynarodowe.

Kryterium uznania państwa

Podstawowym problemem państwowości jest uznanie państwa na arenie międzynarodowej, czyli stwierdzenie przez podmiot prawa międzynarodowego faktu istnienia jakiegoś państwa i gotowości do respektowania związanych z tym skutków prawnych. Przedmiotem uznania może być: państwo, rząd, powstańcy, strona walcząca czy naród. Uznanie państwa może być udzielone bądź indywidualnie przez podmiot prawa międzynarodowego (nawiązanie stosunków dyplomatycznych lub podpisanie umowy bilateralnej), bądź kolektywnie przez grupę państw (podobnie jak w przypadku pojedynczego państwa) lub organizację międzynarodową (przyjęcie w poczet członków). Uznanie państwa powinno mieć charakter jednoznaczny i nieodwracalny, choć w praktyce spotyka się przypadki zawieszenia lub zerwania stosunków dyplomatycznych czy wykluczenie członka organizacji.

Konsekwencje uznania państwa:
teoria konstytutywna mówi, że państwo istnieje tylko wtedy, gdy jest uznane przez inne państwa, zaś teoria deklaratoryjna twierdzi, że istnienie państwa jest niezależne od uznania go przez inne państwa.

Cechy państwa

Państwo jest organizacją polityczną. Sensem jego istnienia, osią jego zainteresowania jest rządzenie społeczeństwem. Jest organizacją globalną, rządzącą całym społeczeństwem. Zdaniem politologów państwo cechuje:
Suwerenność – państwo jest niezależne od innych organizacji państwowych w zakresie realizacji funkcji wewnętrznych i zewnętrznych państwa
Powszechność – cecha ta dotyczy powszechności zasad prawnych w państwie, które obejmują wszystkich obywateli w równym stopniu
Terytorium – obszar lądowy państwa oraz wody przybrzeżne (wody wewnętrzne, morze terytorialne), a także przestrzeń powietrzna nad lądem i wodami państwa oraz podziemie pod nimi.

Funkcje państwa

Biorąc pod uwagę zasięg przestrzenny aktywności państwa, można wyróżnić dwie jego funkcje:
Wewnętrzna – obejmuje działania, które maja zagwarantować bezpieczeństwo i ład w kraju. W ramach realizacji tej funkcji można wyróżnić działalność:

  • prawodawczą – tworzenie prawa, które obowiązuje na terytorium państwa,
  • porządkową – podejmowanie działań, które zapewniają porządek na terytorium państwa,
  • administracyjną – zarządzanie przez odpowiednie organy państwowe określonymi dziedzinami życia publicznego,
  • socjalną – dążenie państwa do zapewnienia obywatelom minimum egzystencji, walka z bezrobociem oraz starania o poprawę warunków pracy,
  • kulturalną – działalność państwa w zakresie wspierania badań naukowych, rozwoju oświaty i kultury, ochrony zabytków i promocji kultury za granicą,
  • gospodarczo-organizatorską – polega na zarządzaniu przez państwo gospodarką oraz na oddziaływaniu na nią. Państwo stara się promować gospodarkę w świecie, chronić ją przed nieuczciwą konkurencją oraz stwarzać warunki dla jej rozwoju.

Zewnętrzna - obejmuje aktywność międzynarodową państwa, stosunki z innymi państwami, działalność w organizacjach międzynarodowych, co ma na celu ochronę suwerenności zewnętrznej państwa. Organami, które realizuję tę funkcję są m.in. służby dyplomatyczne i wojsko.

Symbole państwa

flaga państwowa,
herb państwowy,
hymn państwowy (narodowy),
pieczęć państwowa,
dewiza (motto) państwa, np. francuskie wolność, równość, braterstwo,


(Henryk von Groc Hrychowicz) #4

Odczyt - Wirtualne Państwo (v-państwo)

Rodzaj społeczności internetowej, zajmującej się symulacją państwa w warunkach wirtualnych. Czasami ogranicza się ona tylko do wybranych sfer, w zależności od zamysłu twórcy. Niektóre mikronacje skupiają się na działalności gospodarczej w systemach opartych na mniej lub bardziej zaawansowanych skryptach, inne z kolei największy nacisk kładą na prowadzenie polityki, tworzenie praw itp.

Historia wirtualnej państwowości

Prawdopodobnie pierwsze wirtualne państwo powstało w Stanach Zjednoczonych już na początku lat 80. ubiegłego stulecia i nosi nazwę Królestwo Talossa. Tego typu państwa powstawały głównie na zachodzie, poprzez ogłaszanie “niepodległości” poprzez pojedynczych właścicieli farm (Kingdom of Molossia), czy też londyńskich mieszkań (Kingdom of Lovely).

Taka forma aktywności zyskała jednak dużą popularność dopiero po rozpowszechnieniu się internetu. Wówczas to w przypadku większości z nich pojawiła się możliwość zostania obywatelem na odległość. Spowodowało to powstanie także pierwszych mikronacji, które nie były związane z realnymi terytoriami i egzystowały wyłącznie w sieci. Wtedy też powstały pierwsze mikronacje w Polsce.

W przeciwieństwie do świata wirtualnego USA i Europy Zachodniej, w Polsce mikronacje działają wyłącznie w internecie, nie dążą nawet w założeniach do secesji i nie obejmują swoimi granicami ziem realnych. Niewielkie szanse na egzystencję mają również mikronacje, które nigdy nie osiągnęły większej popularności.

Historia polskich państw wirtualnych

Zalążkiem ruchu państw wirtualnych w Polsce stało się utworzone w 1995 roku Wolne Miasto Evilstone. Jego twórcy co prawda nie zdawali sobie sprawy jeszcze z istnienia ruchu mikronacji, nie określali więc się tym terminem, jednak formalnie projekt ten spełniał większość najczęściej wymienianych cech wirtualnego państwa.

Pierwsze faktyczne polskie wirtualne państwo zostało utworzone przez TomBonda w sierpniu roku 1998 - było to Królestwo Dreamlandu. 25 maja roku 2002 powstała Sarmacja, obecnie jedno z największych państw wirtualnych. W tym samym roku, we wrześniu, powstało również Królestwo Scholandii. Te trzy państwa nazywane były przez długi czas “wielką trójką wirtualnego świata”, obecnie coraz częstsze są głosy przeciwko używaniu tego pojęcia.

Początkowo, istniały dwa rywalizujące rodzaje państw. Pierwszy rodzaj, oparty głównie na wzorach zachodnich, dążył do ograniczenia państwa do roli listy dyskusyjnej, usuwał w cień kwestię stron i przeciwstawiał się próbom symulacji gospodarki, reprezentowany był przez m.in. Leblandię. Do legendy przeszedł tzw. Traktat Brunlandzki, podpisany przez państwa z tej grupy, a który zastrzegał wyłączne prawo posługiwania się określeniem “mikronacja” państwom o stronach opartych wyłącznie na statycznym HTML, nie korzystających z PHP czy tym bardziej ze skryptów SQL na których oparte są w większości systemy gospodarcze. Te państwa często należały do organizacji międzynarodowych skupiających mikronacje zachodnie.

W opozycji do nich stały państwa takie jak Dreamland, a następnie także Sarmacja i Scholandia. Odchodziły one od lansowanej przez pierwszą grupę idei ubogiej oprawy stron internetowych, a także wprowadzały większy zakres demokracji, zmniejszając kontrolę obywatela przez władzę. Tym samym bardziej stymulowały one jego aktywność - dlatego też w krótkim czasie wyprzedziły one państwa pierwszej grupy, spychając je w obecnej rzeczywistości politycznej v-świata na całkowity margines.

Generalnie, z postępem czasu, pojawia się coraz więcej państw demokratycznych, a istniejące państwa również w tym kierunku ewoluują. Zwykle jednak, choć nie zawsze, istnieje w takim państwie przynajmniej jedna postać lub funkcja, która trzyma pieczę nad stronami internetowymi i miejscami publicznymi danego państwa, mająca, w teorii, możliwość przejęcia pełnej władzy, co jednak zdarza się rzadko - przykładem może być tu los Republiki Baridas, która po przeprowadzeniu referendum przekształciła się w Królestwo, związane dziś z Księstwem Sarmacji unią personalną, ustanawiającą Księcia Sarmacji Królem Baridasu.


(Franciszek Leopold I) #5

Z całym szacunkiem, herr von Groc, ale angielskie ‘micronation’ i polskie ‘mikronacja’ to nie jest to samo, dlatego nie możemy mówić że Talosa czy Sealand to wirtualne państwa


(Henryk von Groc Hrychowicz) #6

Zgadzam się z pierwszą częścią pańskiego twierdzenia, iż polskie mikronacje nie są tożsame tym powstającym w USA i Europy Zachodniej, chociażby poprzez fakt, że działają wyłącznie w internecie. To zostało wyraźnie odnotowane. Natomiast nie możemy uznać, że Królestwo Talossa i Sealand są państwami rzeczywistymi, bo nie spełniają warunków państw realnych. Ich działalność w warunkach realnych nie zmienia faktu że są państwami “wymyślonymi” i z tej to racji są zaliczane do grupy państw wirtualnych. Pragnę zaznaczyć, że tej kwalifikacji nie ja dokonałem. :slight_smile:


(Franciszek Leopold I) #7

“Państwo realne” a “państwo uznawane” to są dwie różne sprawy, zacznijmy od tego. Jak już Pan pod swoim nazwiskiem publikuje “odczyty uniwersyteckie” to niechże Pan to robi rzetelnie.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #8

Ekscelencjo, staram się być rzetelny, dlatego nie rozumiem skąd ten zarzut?, Nigdzie nie stwierdziłem, że państwo realne = państwo uznawane. Obaj wiemy, że tak nie jest. Są państwa realnie istniejące, które nie są uznawane przez inne państwa (Kosowo, Abchazja czy Cypr Północny). Natomiast powracając do Królestwa Talossa i innych tego typu państw najwidoczniej mamy odmienne zdanie względem ich statusu. Powiedziałem, że nie można ich uznawać za państwa rzeczywiste, choć działają w świecie rzeczywistym i podtrzymuje swoją opinię. Powód jest jeden, choć istnieją w świecie rzeczywistym nie posiadają cech państwa realnego (suwerenności) a ich roszczenia są pozbawione podstaw prawnych. Państwa te są wymyślone i w tym sensie wirtualne, choć nie funkcjonują w internecie, a w realu. Królestwo Talossa jak i inne wymienione zostały uznane za protoplastów państw wirtualnych i nie jest to mój wymysł jak już raz to podkreśliłem. Taka opinie można znaleźć w wielu źródłach dotyczących państw wirtualnych.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #9

## Odczyt - Polityczny Ustrój Państwa

Ustrój polityczny to struktura organizacyjna, kompetencje i określone prawem wzajemne zależności organów państwa. W innym ujęciu określenie dla dowolnej formy sprawowania władzy publicznej; zespół zasad dotyczących władzy publicznej w państwie, a także metod jej wykonywania.

Zasady te określają przedmiot władzy państwowej, wytyczają zakres i główne kierunki aktywności państwa, oraz podstawowe prawa, wolności i obowiązki obywateli, precyzują formy i metody ich udziału w realizacji władzy państwowej. Ustrój polityczny może się opierać na zasadach określonych w dokumentach prawnych lub na tradycji. Współcześnie najczęściej określony jest konstytucyjnie.
W doktrynie prawa konstytucyjnego ustrój polityczny jest kategorią złożoną, oznaczającą podstawowe zasady struktury władz państwowych oraz główne instytucje polityczne i prawne.

Każdy ustrój polityczny oparty jest na specyficznej ideologii i tradycji historycznej. Na tej podstawie funkcjonują mechanizmy zdobywania oraz sprawowania władzy, system gospodarczy oraz prawny.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #10

##Monarchia absolutna (Absolutyzm)


Forma rządów występująca przede wszystkim we wczesnonowożytnej oraz starożytnej monarchii (przykładem starożytnej monarchii absolutnej może być ustrój Cesarstwa Rzymskiego) oraz mające ją uzasadnić doktryny polityczne.

W systemie absolutystycznym monarcha skupia w swojej ręce władzę sądowniczą, ustawodawczą i wykonawczą (z oczywistych względów król wyznaczał swoich przedstawicieli do poszczególnych ośrodków władzy, osobiście zajmując się tylko sprawami najwyższej wagi oraz utrzymaniem stanu, w którym nie dochodzi do konfliktu interesów żadnych z podległych mu ośrodków władzy). Kształtowanie się nowożytnego absolutyzmu związane jest z końcem feudalizmu i pojawieniem się silnych, scentralizowanych państw narodowych, co doprowadziło do ograniczenia feudalnych przywilejów stanowych. Proces ten rozpoczął się w XIV wieku wraz z upadkiem autorytetu papieża i cesarza, a nasilił w wieku XVI (zob. Machiavelli). W wieku XVII doprowadził do powstania klasycznej formy absolutyzmu we Francji, szczególnie za panowania Ludwika XIV, któremu przypisuje się słowa “państwo to ja”. W XVIII wieku absolutyzm zyskał własną ideologię gdzie władca miał być pierwszym urzędnikiem nowoczesnego, scentralizowanego państwa - taką postać absolutyzmu nazywamy absolutyzmem oświeconym. Absolutyzm oświecony najbardziej wyraźne formy przybrał w Królestwie Prus za panowania Fryderyka Wielkiego i w Austrii pod rządami Józefa II. W absolutyzmie oświeconym panowały, zgodne z ideologią Oświecenia, tendencje do reformy całokształtu życia społecznego i gospodarczego, realizowanego przez rozbudowany aparat biurokratyczny. W niektórych państwach (Polska, Anglia) absolutystyczny system rządów nigdy się nie ukształtował, a co więcej, budził stałe, poważne obawy społeczeństwa (zob. absolutum dominium, Magna Charta, neminem captivabimus). W innych (Szwecja, Niderlandy, także Anglia Stuartów) da się zauważyć starą walkę między zwolennikami władzy absolutnej a zwolennikami decentralizacji. W jeszcze innych (Rosja) nałożył się na dawniejsze formy despotyzmu (zob. samodzierżawie).

Różnica między monarchią absolutną a despotyczną polega według Monteskiusza na tym, że w monarchii absolutnej istnieje skodyfikowane prawo, podczas gdy władza monarchy despotycznego nie jest niczym ograniczona.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #11

Monarchia konstytucyjna

Forma władzy w państwie, gdzie jej zakres, zarówno dotyczący monarchy (władcy) jak i organów przedstawicielskich ludu (np. wybranych posłów), określany jest w konstytucji. Władca pełni tu zazwyczaj funkcję reprezentacyjną, niż faktycznie sprawuje rządy, choć dziewiętnastowieczne monarchie konstytucyjne zazwyczaj dawały monarsze realną, choć ograniczoną władzę.

Monarchia parlamentarna

Forma ustroju politycznego, w którym głową państwa jest monarcha, który współdzieli władzę z parlamentem. We współczesnych europejskich monarchiach parlamentarnych kompetencje króla są jednak ograniczone do funkcji reprezentacyjnych, a realną władzę sprawuje demokratycznie wyłaniany parlament i rząd, na którego czele stoi premier. W ten sposób takie państwo de facto nabiera cech republiki demokratycznej, a monarchiczna forma rządów staje się tu jedynie dekoracją. Obowiązuje zasada rex regnat, sed non gubernat — “król panuje, ale nie rządzi”.

Ustrój ten zaczął się po raz pierwszy kształtować w Anglii, poczynając od przyjęcia Magna Carta w 1215 roku przez okres wojen domowych w XVII wieku aż po objęcie władzy przez dynastię Stuartów. Chcąc uchronić się przed próbami przywrócenia absolutyzmu, parlament uchwalił akt prawny, na mocy którego nikogo nie można było aresztować bez nakazu sądowego i przedstawienia mu zarzutów. W wydanej w 1689 roku Deklaracji praw narodu angielskiego ostatecznie określono zakres władzy monarchy i parlamentu. Odtąd o armii i finansach państwa samodzielnie decydował parlament. Ustrój ten stopniowo dalej ograniczał władzę królewską aż do stanu współczesnego.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #12

Republika

(dosłownie rzecz pospolita, rzecz publiczna)

Zgodnie ze współczesną definicją ustrój polityczny, w którym władza jest sprawowana przez organ wyłoniony w wyniku wyborów na określony czas. W republice występują różne systemy rządów, zależnie od organu sprawującego władzę, którym może być :
prezydent wybierany na określony czas, z ograniczoną (albo z nieograniczoną) możliwością ponownego wyboru. Prezydent może być odpowiedzialny przed innym organem państwa, albo przed Historią (lub Bogiem);
rząd odpowiedzialny przed parlamentem lub przed prezydentem.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #13

Demokracja

(stgr. δημοκρατία demokratia “rządy ludu”)

Ustrój polityczny, w którym źródło władzy stanowi wola większości obywateli (sprawują oni rządy bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawicieli). Obecnie powszechną formą ustroju demokratycznego jest demokracja parlamentarna. Gwarantem istnienia demokracji parlamentarnej jest konstytucja (wyjątkiem są Izrael oraz Wielka Brytania, nieposiadające konstytucji spisanej w jednym akcie). Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji. Znaczący wkład w jej rozwój ma także kultura Starożytnego Rzymu oraz kultura Zachodu (Europa, Ameryka Północna i Południowa). Demokracja została nazwana ostatnią formą rządów i rozpowszechniła się znacząco wokół globu.

Wedle współczesnych kryteriów, za państwa stricte demokratyczne uznawane być mogą tylko te, których ustrój charakteryzuje się :

  • możliwością wyboru władzy przez wolne i uczciwe wybory,
  • możliwością kandydowania do ciał tworzących władzę przez wszystkich obywateli,
  • rządami prawa i jawnością stanowienia prawa,
  • przestrzeganiem humanistycznej idei praw człowieka takich jak:
  • wolność głoszenia swoich poglądów - nawet jeśli nie są one w danym momencie popularne,
  • wolność zrzeszania się i tworzenia politycznych grup nacisku,
  • wolność od dyskryminacji klasowej, religijnej, z uwagi na orientację seksualną, niedopuszczanie uciskania jakiejkolwiek grupy ludzi (mniejszości).

Modele ustrojowe w państwach demokratycznych
Ze względu na strukturę i organizację instytucji, wyróżnia się:

  • system parlamentarny (Prezydent powoływany jest przez parlament. Przezeń powoływany jest także rząd. Parlament odgrywa więc w takim państwie rolę dominującą. Głowa państwa nie ponosi odpowiedzialności politycznej ze względu na jej niewysoką rangę. Jest jedynie odpowiedzialna konstytucyjnie, np. za zdradę);
  • system parlamentarno-gabinetowy (system rządów w którym rząd z premierem na czele jest powołany przez parlament we współpracy z głową państwa, a odpowiedzialność polityczną ponosi przed parlamentem (wotum nieufności, wotum zaufania).
  • system gabinetowo-parlamentarny (system rządów, który charakteryzuje przewaga gabinetu nad parlamentem, a głowa państwa pełni jedynie funkcję reprezentacyjną.
  • oparty na dwupartyjności
  • system parlamentarno-komitetowy (np. Szwajcaria - bez wyraźnie zarysowanego podziału władz. Dużą rolę odgrywa natomiast demokracja bezpośrednia),
    -system kanclerski;
  • system prezydencki (np. Stany Zjednoczone - Prezydent łączy w sobie funkcję głowy państwa i szefa rządu. Kieruje on całą władzą wykonawczą, wytycza politykę zagraniczną, wybiera rząd);
  • systemy mieszane, m.in.:
    system semiprezydencki - głowa państwa ma prawo rozwiązać parlament, ponadto pochodzi ona z wyborów powszechnych. Taki system można zaobserwować np. we Francji;
    system supersemiprezydencki - odmiana systemu prezydenckiego, w którym istnieje wprawdzie urząd premiera, jednak jego kompetencje są znacznie ograniczone na rzecz prezydenta. (np. Rosja i inne republiki postradzieckie)

(Henryk von Groc Hrychowicz) #14

Socjalizm

(łac. societas - wspólnota)

Określenie ustroju politycznego ukształtowane w krajach rządzonych przez partie komunistyczne i robotnicze (tzw. kraje demokracji ludowej), odnoszące się do prób zmniejszenia nierówności społecznych i upowszechnienia świadczeń socjalnych, lub poddania gospodarki kontroli społecznej (poprzez instytucje państwowe, samorządowe, korporacyjne lub spółdzielcze). Częścią wspólną wszystkich odmian socjalizmu jest (częściowe lub całkowite) odrzucenie idei kapitalistycznego wolnego rynku, ograniczenie własności prywatnej oraz promowanie idei sprawiedliwości społecznej. W państwach rządzonych przez partie komunistyczne socjalizm był systemem, w którym środki produkcji były uspołecznione, a gospodarka według ideologii marksistowskiej miała być nastawiona na sprawiedliwy podział dóbr, a nie na zysk właścicieli kapitału. Socjalizm w tym systemie miał być drogą do komunizmu, który w praktyce nigdy nie został zrealizowany jako społeczeństwo bezklasowe.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #15

Komunizm

(łac. communis – wspólny, powszechny)

Ustrój komunistyczny – jako ustrój bezklasowy, uwolniony od instytucji państwa, najwyższe stadium rozwoju społeczeństwa socjalistycznego – nigdzie nie został zrealizowany. Był natomiast uznawany za cel, do którego miały dążyć społeczeństwa socjalistyczne.
W praktyce państw rządzonych przez partie komunistyczne i robotnicze występował (i w niektórych krajach nadal trwa) ustrój nazywany od lat 70. XX wieku, stworzonym w ZSRR propagandowym określeniem realnym socjalizmem (który zastąpił wcześniej stosowane określenie dyktatura proletariatu). Od lat 70-tych socjologowie prognozowali upadek komunizmu na gruncie dwóch teorii - geopolitycznej i materializmu historycznego.

Ustrój realnego socjalizmu ukształtował się wyłącznie w państwach, w których partie komunistyczne zdobyły władzę. Charakteryzował się dominacją partii we wszystkich sferach życia publicznego, które zawładnęły ustawodawstwem, prawem, a nawet życiem prywatnym obywateli; sprawowały monopol w zakresie ideologii i upaństwowionej gospodarki.
Rządy partii komunistycznych lub robotniczych zgodnie z postulatami Marksa realizowano metodami przymusu. Wobec sprzeciwu różnych grup społecznych stosowano terror o różnej dynamice i stopniu nasilenia, przy równoczesnym odcięciu kontaktów i swobody wymiany ze światem zewnętrznym. Ustrój komunistyczny (określany także jako ustrój tzw. realnego socjalizmu), zarówno w fazie rozwoju oraz apogeum funkcjonowania, charakteryzowały:

  • Ogromna produkcja w wybranych przez państwo dziedzinach gospodarki (częściowo wymuszonych przez sytuację międzynarodową), przy jednoczesnym niedoborze większości innych towarów (konsekwencja centralnego planowania gospodarczego);
  • Mobilizacja ludności metodami przymusu politycznego i policyjnego do osiągania celów polityczno-gospodarczych, m.in. kolektywizacja, industrializacja (ZSRR), wielki skok naprzód, rewolucja kulturalna (Chiny);
  • Masowe przemiany społeczne (uprzywilejowanie niektórych grup społecznych – np. chłopi, robotnicy, zwolennicy ustroju, kosztem reszty społeczeństwa, np. poprzez wywłaszczenia, mordy czy dyskryminację (działania łamiące prawo tłumaczone były zasadą tzw. dyktatury proletariatu); niszczenie norm społecznych, tradycji i religii, narzucanie kierunków w sztuce np. socrealizm;
  • Ateizacja, realizowana w sposób zinstytucjonalizowany, np. Związek Wojujących Bezbożników (ZSRR);
  • Cykliczne usuwanie rzeczywistych lub domniemanych przeciwników komunizmu (np. wróg klasowy, wróg ludu, kułak itp.), poprzez czystki, wymierzone we własne struktury władzy komunistycznej (m. in. organizowano procesy pokazowe), oraz inne formy represji (m. in. wykorzystanie psychiatrii do represji politycznych, np. psychiatria represyjna w ZSRR), czy system obozów pracy przymusowej np. Gułag (podporządkowany także celom ekonomicznym);
  • Zmiana sposobu życia związana z planami społecznymi i ekonomicznymi władz – np. uprzemysławianie, zasiedlanie miast przez ludność wiejską, wdrażanie pseudonaukowych teorii i poglądów np. łysenkizm;
  • Kult przywódców państwowych, zgodnie z tzw. kultem jednostki, realizowany pośrednio poprzez promocję grup i kreowanie pożądanych postaw społecznych (np. stachanowiec, przodownik pracy, pionier, itp.);
  • Blokada informacyjna społeczeństwa, realizowana głównie poprzez cenzurę, indoktrynację ideologiczną, propagandę – w szczególności zawłaszczającą sferę języka publicznego poprzez tzw. nowomowę.

Te cechy rozwoju decydowały o poparciu realnego socjalizmu przez niektóre grupy społeczne, które odnosiły korzyści z prowadzonej polityki społecznej. Rządy partii określanych jako komunistyczne były jedną z przyczyn zacofania gospodarczego wielu państw świata. Po wyczerpaniu łatwo dostępnych zasobów i wskutek narastania zjawisk biernego oporu oraz korupcji, nastąpiła faza utraty atrakcyjności ideologicznej i praktycznej. Pojawiły się zorganizowane ruchy emancypacyjne. Gospodarka przeżywała coraz poważniejsze trudności, opierając się w znacznym stopniu na zagranicznych pożyczkach. Było to przyczyną znalezienia się ustroju realnego socjalizmu w fazie stagnacji i przewlekłego kryzysu, a w konsekwencji upadku


(Henryk von Groc Hrychowicz) #16

Odczyt - Kodeks Napoleona

Kodeks stanowi zespół przepisów i norm prawnych prawa cywilnego wprowadzony we Francji w 1804 roku przez Napoleona Bonaparte. Wprowadzał on wiele nowoczesnych rozwiązań, jednak zachowywał elementy poprzedniego stanu prawnego. Utrzymał karę śmierci cywilnej, która orzeczona przez sąd wywoływała dość nieszczęsne skutki dla skazanego (pozbawiała wszelkich praw, majątek skazanego przepadał, bądź był otwarty dla spadkobierców etc.). Ograniczał prawa kobiet (m.in. mąż mógł żądać rozwodu od kobiety, gdy ta cudzołożyła, lecz w przypadku odwrotnym – jedynie gdy kochanka była utrzymywana w domu wspólnym; kobieta pozostawała przez całe życie pod opieką najbliższego męskiego krewnego lub męża; nie mogła rozporządzać majątkiem swoim ani majątkiem małżeńskim; mężowi została powierzona rola wychowania potomstwa). Jego piętą achillesową było prawo spadkowe. Miało to na celu ograniczenie powstawania wielkich rodzin.

Próby kodyfikacji prawa cywilnego we Francji były podejmowane w okresie rewolucyjnym, co było następstwem głębokich przemian społeczno-gospodarczych, jakie przyniosła ze sobą rewolucja. W 1793 została powołana komisja kodyfikacyjna, której przewodził Jean Jacques Cambacérès, francuski prawnik. Jej celem było przygotowanie kodeksu cywilnego w ciągu jednego miesiąca(!). Termin został dotrzymany, ale przedłożony Konwentowi projekt złożony z 700 artykułów został uznany za zacofany i odrzucony. Kolejne dwa projekty (w 1794 i 1796) również zostały odrzucone.

Dopiero prace podjęte w 1800 z inicjatywy Napoleona doszły do oczekiwanego skutku. Napoleon powołał 4-osobową komisję, w skład której weszli prawnicy działający jeszcze w czasach ancien-regime – François Denis Tronchet, Jean-Étienne-Marie Portalis, Félix-Julien-Jean Bigot de Preameneu oraz Jacques de Maleville. Przygotowany po kilku miesiącach projekt był częściami przesyłany do oceny Sądowi Kasacyjnemu oraz sądom apelacyjnym, a następnie przedkładany Radzie Stanu, gdzie pod przewodnictwem Napoleona lub Cambacérèsa (ówczesnego II konsula) prowadzone były nad nim dyskusje. Ostateczna wersja projektu została zredagowana w postaci 36 odrębnych ustaw uchwalonych w 1803 i 1804, a ostatecznie 21 marca 1804 roku uchwalona została ustawa zbierająca je wszystkie w jedną całość pod nazwą Kodeksu cywilnego Francuzów (Code civil des Français). Nazwa ta obowiązywała do 1807 kiedy to została zamieniona na Kodeks Napoleona (Code Napoléon), czym cesarz chciał podkreślić swój związek z kodyfikacją.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #17

Systematyka Kodesu

Kodeks składał się z trzech ksiąg, z których każda dzieliła się na tytuły:

  • O osobach (Des personnes) – 11 tytułów, art. 7-515
  • O majątkach i różnych rodzajach własności (Des biens et des différentes modifications de la propriété) – 4 tytuły, art. 516-710
  • O różnych sposobach nabywania własności (Des différentes manières dont on acquiert la propriété) – 20 tytułów, art. 711-2281

Przepisy zawarte w trzech powyższych księgach poprzedza krótki, zawierający 6 artykułów tytuł wstępny – O ogłaszaniu, skutkach i stosowaniu praw w ogóle (De la publication, des effets et de l’application des lois en général).
Ta trójdzielna systematyka nawiązuje luźno do trójpodziału prawa rzymskiego w Instytucjach Gaiusa (systematyka personæ-res-actiones). Jednocześnie realizuje postulaty nurtu prawnonaturalnego w prawie (podobnie jak inna “prawnonaturalna” kodyfikacja prawa cywilnego z tej epoki – austriacki kodeks ABGB). W intencjach zaś twórców kodeksu, systematyka miała stanowić usankcjonowanie trzech najważniejszych zdobyczy rewolucji – wolności osobistej (księga I), nienaruszalności własności prywatnej (księga II) oraz swobody umów (księga III). W ten sposób kodeks realizował prawnonaturalne założenia wolności osoby, własności i umów, które stanowiły fundamentalne postulaty burżuazji walczącej z ustrojem feudalnym, a zarazem podstawę kształtującej się gospodarki kapitalistycznej.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #18

Prawo osobowe i rodzinne

Na gruncie prawa osobowego kodeks konsekwentnie realizował zasadę równości i powszechności praw prywatnych przysługujących jednostce. Gwarancje te przysługiwały jednak przede wszystkim obywatelom płci męskiej. Twórcy kodeksu zadecydowali bowiem bronić patriarchalnego modelu społeczeństwa, co miało wydźwięk również w prawie rodzinnym (zadecydowały tu podobno wartości wyniesione przez Napoleona z domu rodzinnego). Właśnie z tego względu kodeks wprowadzał liczne ograniczenia praw cywilnych w stosunku do kobiet, ale również (dla realizacji postulatu ochrony legalnej rodziny) wobec dzieci pozamałżeńskich. Z kolei ze względu na laickie stanowisko kodeksu, brak było ograniczeń wynikających z wyznania, czy święceń kapłańskich lub ślubów zakonnych.

Zdolność prawna była nabywana z chwilą urodzenia lub od czasu poczęcia, gdy wymagał tego interes nienarodzonego dziecka (rzymska zasada nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur – dziecko mające się urodzić traktuje się jako urodzone, kiedy tylko chodzi o jego korzyść). Zasadniczo momentem utraty zdolności prawnej była śmierć, kodeks przewidywał jednak również instytucję śmierci cywilnej (mort civile), polegającą na przyjęciu fikcji, mocą której człowiek żywy traktowany był jako “umarły wobec prawa”, tracił zdolność prawną, dochodziło do otwarcia spadku po nim dla spadkobierców, rozwiązania małżeństwa itp. Śmierć cywilna następowała na skutek skazania na pewne najcięższe kary (śmierć, dożywotnie roboty, deportacja, banicja).

Ograniczenia dotyczące kobiet przejawiały się przede wszystkim w prawie rodzinnym. Opieka nad dziećmi i pełnia władzy rodzicielskiej spoczywały przede wszystkim w rękach ojca, kobieta była w nich znacząco ograniczona, sama również podlegała władzy mężowskiej. Stąd za szczególnie ograniczone uznaje się mężatki. Kodeks uznawał mężatkę za “wieczyście małoletnią”, znajdującą się pod opieką i władzą męża. Mężatka była niezdolna do czynności prawnych bez zezwolenia męża, prawo nakazywało jej bycie mężowi posłuszną. Mąż sprawował zarząd nie tylko nad wspólnym majątkiem małżonków, ale również nad osobistym majątkiem żony. Żona posiadała jednak zabezpieczenie swoich praw majątkowych w postaci hipoteki ciążącej na majątku męża.

Ograniczenia prawne dotyczące dzieci pozamałżeńskich były konsekwencją dążenia kodeksu do ochrony interesów legalnej rodziny. Wyróżniono dzieci nieślubne (tzw. “naturalne”) oraz dzieci pochodzące ze związków cudzołożnych i kazirodczych. Dzieci naturalne mogły zostać uprawnione przez późniejsze małżeństwo ich rodziców (per subsequens matrimonium) lub dobrowolnie uznane przez ojca. Dzieci będące owocem cudzołóstwa lub kazirodztwa były szczególniej dyskryminowane i nie posiadały możliwości legitymacji. Były traktowane przez prawo jako nie posiadające ani ojca, ani matki. Dochodzenie ojcostwa zarówno dla jednych, jak i drugich było zabronione, a dochodzenie macierzyństwa znacząco utrudnione.

.
Prawo małżeńskie kodyfikacji napoleońskiej przewidywało pełną laicyzację instytucji małżeństwa. Małżeństwo pod względem prawnym traktowane było jako umowa cywilna (określenie takie użyte zostało już w konstytucji z 1791), a do jego zawarcia dochodziło na przed urzędnikiem stanu cywilnego (śluby cywilne). Dopuszczony został rozwód jako forma rozwiązania małżeństwa, a jurysdykcja w sprawach małżeńskich stała się domeną wyłącznie powszechnych sądów cywilnych. Sytuacja kobiety była zasadniczo gorsza od sytuacji jej męża - żona mogła wystąpić o rozwód tylko gdy mężczyzna odmówił wydalenia nałożnicy trzymanej w domu wspólnym małżonków[potrzebne źródło].

Wiek uznany za uprawniający do zawarcia małżeństwa wynosił 18 lat dla mężczyzn i 15 lat dla kobiet (granicą pełnoletności było ukończenie 21. roku życia, obniżona granica wieku uprawniającego do zawarcia małżeństwa była wyrazem wpływów prawa kanonicznego oraz przedrewolucyjnego prawa zwyczajowego, przy uwzględnieniu interesów rodzinno-majątkowych burżuazji). Mimo że prawo rewolucyjne nie wymagało zgody rodziców na zawarcie małżeństwa, kodeks w tej kwestii nawiązywał do patriarchalnych zasad dawnego prawa francuskiego. Bezwzględny wymóg uzyskania zgody rodziców na zawarcie związku małżeńskiego dotyczył kobiet do 21 lat i mężczyzn do 25 lat. Ponadto, niezależnie od wieku przed zawarciem małżeństwa należało się dla formalności zwrócić do rodziców (lub do dziadków, w przypadku braku rodziców) o akceptację w tzw. akcie uszanowania (acte respecteux et formel). Kobiety, które nie ukończyły 25 lat i mężczyźni przed 30. rokiem życia musieli dwukrotnie powtórzyć ten akt w miesięcznych odstępach.
Jak wyżej wspomniano, w zakresie stosunków prawnych między małżonkami kodeks przewidywał patriarchalny model rodziny, sankcjonując pełną dominację mężczyzny w małżeństwie.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #19

Prawo rzeczowe

Kodeks wyróżniał dwa rodzaje praw rzeczowych:

  • prawa rzeczowe główne (principaux) – własność, użytkowanie i służebności, uregulowane w księdze II.
  • prawa rzeczowe zależne, akcesoryjne (accessoires) – zastaw, przywileje i hipoteka, uregulowane w księdze III razem ze zobowiązaniami (ze względu na to, że prawa te służyły zabezpieczeniu wierzytelności).

Kodeks nie wprowadzał wyraźnie określenia “rzeczy”, używał ogólniejszego pojęcia “majątków” (biens). Podstawowym podziałem majątków był podział na dobra ruchome i dobra nieruchome (art. 516 tous les biens sont meubles ou immeubles – wszystkie dobra są ruchome lub nieruchome). Rozróżniono nieruchomości z natury lub przeznaczenia.

Podstawowym pojęciem prawa rzeczowego jest własność. Kodeks realizował w tym względzie fundamentalne zasady rewolucji burżuazyjnej, stając na straży wolności i nienaruszalności własności prywatnej. Własność w Kodeksie Napoleona jest definiowana jako prawo do korzystania z rzeczy i rozporządzania nimi w sposób najbardziej nieograniczony, pod warunkiem że nie są używane w sposób zabroniony przez ustawę lub przepisy (art. 544). Jest to ujęcie prawa własności od strony negatywnej, w przeciwieństwie do innych ówczesnych kodyfikacji, Landrechtu i ABGB, które posługiwały się definicją pozytywną (enumeratywnie wyliczały uprawnienia przysługujące właścicielowi). Zlikwidowana została instytucja własności podzielonej, będącej fundamentem feudalnego ustroju gospodarczego. Przysługująca chłopom “własność użytkowa (dominium utile)” stała się własnością pełną, a przysługującą panu “własność zwierzchnią (dominium directa)” przekształcono w uprawnienie do pobierania renty od chłopa.

Sposoby nabycia własności były uregulowane w księdze III. Wyróżniono:

  • sposoby pierwotnego nabycia własności
    - przyłączenie (akcesja, accession)
    - włączenie (incorporation)
    - przedawnienie (forma zasiedzenia, prescription
  • sposoby pochodnego nabycia własności
    - spadek
    - darowizna między żyjącymi (inter vivos) lub testamentowa (mortis causa)
    - na skutek zobowiązań

W przypadku przeniesienia własności funkcjonowała rzymska zasada “nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej praw, niż sam posiada (nemo plus iuris ab alium transferre potest, quam ipse habet)”. Momentem przeniesienia było samo w sobie zawarcie umowy, a nie formalny akt przeniesienia posiadania (tradycja), jak to miało miejsce w dawnym prawie francuskim. Zabezpieczone zostały interesy nabywców w dobrej wierze, co miało decydujące znaczenie dla rozwoju handlu.

We Francji hipoteka nie cieszyła się zbytnią popularnością, stąd też prawo hipoteczne Kodeksu Napoleona zawiera wiele wad w porównaniu np. z ówczesną hipoteką pruską, ale również z dawną hipoteką polską (co będzie miało później wielkie znaczenie dla losów tegoż prawa w Król. Polskim). Wyróżnione zostały trzy rodzaje hipotek – prawne, sądowe i umowne. Hipoteka napoleońska posiadała trzy podstawowe wady. Wpisy hipoteczne były pozbawione wieczystości, wymagały odnowienia po 10 latach (w przeciwnym wypadku traciły ważność). Po drugie, dopuszczone zostały wyłącznie hipoteki ogólne, tzn. takie, które ustanawiano na całym majątku dłużnika, a nie na określonej rzeczy wchodzącej w skład tego majątku. Po trzecie, brak było zasady jawności, nie było obowiązku wpisu do ksiąg, dopuszczalne były hipoteki tajne.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #20

Prawo spadkowe

Regulacje dotyczące spadkobrania zawarte były w księdze III kodeksu jako pierwszy wśród różnych sposobów nabycia własności. Przewidziane zostały dwie zupełnie odrębnie uregulowane drogi dziedziczenia – dziedziczenie testamentowe objęte przepisami tytułu I księgi III O spadkach (Des successions) oraz dziedziczenie beztestamentowe regulowane przepisami zawartymi w tytule II księgi III O darowiznach między żyjącymi i testamentach (Des donations entre vifs et des testament/Des libéralités).

Otwarcie spadku następowało z chwilą śmierci naturalnej lub śmierci cywilnej spadkodawcy (art. 718). Według art. 25 spadek po osobie skazanej na śmierć cywilną przechodził na jego prawnych następców tak, jakby skazaniec umarł w sposób naturalny i bez testamentu. Zdolność do dziedziczenia kodeks przyznawał tym, którzy w chwili otwarcia spadku “pozostawali przy życiu” z uwzględnieniem dzieci poczętych za życia spadkodawcy pod warunkiem, że urodzą się zdolne do życia (zasada nasciturus pro iam nato…). Z oczywistych względów niezdolnymi do dziedziczenia byli skazani na śmierć cywilną. Kodeks zniósł wydziedziczenie jako akt odrębny, uwzględniając jednak instytucję niegodności dziedziczenia (art. 727).

Dziedziczenie beztestamentowe
Dziedziczenie beztestamentowe (ustawowe) miało miejsce w braku testamentu i było ujmowane jako wyraz domniemanej woli testatora. Cały system dziedziczenia beztestamentowego Kodeksu opiera się na podziale osób powołanych do spadku na spadkobierców właściwych (“porządkowych”), którymi mogli być wyłącznie krewni zmarłego oraz spadkobierców “nieporządkowych”.

  • spadkobiercy “porządkowi” (wg kolejności dziedziczenia):
    1) dzieci zmarłego lub ich zstępni (prawo zastępstwa)
    2) rodzeństwo zmarłego i zstępni rodzeństwa
    3) wstępni w linii ojca i w linii matki – majątek dzielony był w tym przypadku na 2 części równolegle dziedziczone przez obie linie (art. 746), przy czym uprawnieni do dziedziczenia byli krewni do 12. stopnia, przy obliczaniu bliskości pokrewieństwa według komputacja rzymska (stopień pokrewieństwa stanowi liczba urodzeń dzielących dane osoby).
  • spadkobiercy “nieporządkowi” (wg kolejności dziedziczenia):
    1) uznane dzieci naturalne
    2) współmałżonek
    3) Skarb Państwa

Spadkobiercy “nieporządkowi” dochodzili do spadku dopiero w przypadku braku spadkobierców właściwych (a więc dopiero w przypadku braku krewnych zmarłego do 12. stopnia!). Regulacja ta była jedną z wad prawa spadkowego Kodeksu, jako że poważnie upośledzała dzieci pozamałżeńskie oraz współmałżonka. Prawnie uznane dzieci małżeńskie dziedziczyły wyłącznie dobra po zmarłych rodzicach (ich udział w spadku nie obejmował majątku krewnych ojca i matki), a dodatkowo był ograniczony w porównaniu z dziećmi prawymi (stanowił od 1/3 do 3/4 udziału dziedzica prawego). Z dziedziczenia definitywnie wykluczone były dzieci naturalne pochodzące ze związków cudzołożnych i kazirodczych. Nierozwiedziony małżonek dochodził do spadku dopiero w przypadku braku krewnych zmarłego do 12. stopnia i dzieci naturalnych, co miało zapobiec przechodzeniu majątku w ręce obcej rodziny, ale poważnie godziło w sytuację materialną owdowiałej kobiety. W braku żyjącego małżonka spadek jako bezdziedziczny przechodził na rzecz Skarbu Państwa.

Kodeks przejął wywodzącą się jeszcze z dawnego prawa francuskiego instytucję sezyny (saisine), czyli wwiązania, która polegała na tym, że nabycie spadku przez spadkobierców “porządkowych” następowało bezpośrednio z chwilą śmierci spadkodawcy z mocy samego prawa, przez co spadkobiercy “porządkowi” nie musieli być dodatkowo wprowadzani w posiadanie spadku drogą sądową. Spadkobiercy “nieporządkowi” byli wwiązania pozbawieni i musieli żądać wprowadzenia w posiadanie spadku w drodze powództwa sądowego.

Dziedziczenie testamentowe
Art. 895 określa testament jako “akt, którym testator rozporządzał na czas, w którym żyć już nie będzie, całością lub częścią swego majątku”. W przeciwieństwie do darowizn, testament mógł być odwołany. Dziedziczenie testamentowe w Code civil nie uwzględniało rzymskiej zasady nemo pro parte testatus pro parte intestatus decedere potest (nikt nie może dziedziczyć po części z testamentu, a po części beztestamentowo) – testator mógł na wypadek śmierci rozporządzić zarówno całym majątkiem, jak i tylko jego częścią.