Wystawa - Zapomniane i Ginące Zawody


(Henryk von Groc Hrychowicz) #1


(Henryk von Groc Hrychowicz) #2

Balwierz (Cyrulik)

Osoba, która dawniej zajmowała się zawodowo między innymi goleniem, kąpaniem, rwaniem zębów, czyszczeniem uszu, puszczaniem krwi a także nieskomplikowanymi operacjami i leczeniem lekkich chorób. Bardziej skomplikowanymi chorobami zajmowali się wykształceni na uniwersytetach medycy, natomiast balwierze wykorzystywali wiedzę ludową i doświadczenie.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #3

Smolarz (Węglarz)

Człowiek trudniący się wyrobem smoły lub handlujący smołą, a także wypalaniem węgla drzewnego. Do czasów współczesnych zachowała się nazwa tego ostatniego zajęcia (alternatywna nazwa: węglarz).

Produkcja węgla drzewnego rozpoczęła się już w epoce żelaza, gdyż było on wykorzystywany do uzyskiwania metali w dymarkach. Wypał odbywał się początkowo w mielerzach, dołach przykrytych darnią i ziemią. Później materiał przeznaczony do wypału ustawiano w stos. Ta forma mielerza przetrwała aż do XX wieku. Obecnie produkcja węgla drzewnego (najczęściej znanego jako paliwo do grilla) przebiega w stalowych retortach. Surowcem do produkcji węgla drzewnego jest zazwyczaj drewno bukowe. Używa się też drewna innych drzew liściastych (topola, dąb, jesion).


(Henryk von Groc Hrychowicz) #4

Foryś

Dawniej u możnej szlachty konny pachołek z trąbką (w nocy ze światłem) poprzedzający karetę w celu zbadania drogi; także pomocnik stangreta powożącego wielokonnym zaprzęgiem. Jechał na koniu z przedniej pary. W dawnym wojsku foryś był konnym ordynansem oficera.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #5

Ceklarz

Pachołek miejski, którego zadaniem było pilnowanie porządku w dzień i w nocy, wyłapywanie włóczęgów i żebraków, stawienie szubienic i wymierzanie kary chłosty. W większych miastach ceklarze stanowili też osobistą ochronę burmistrza.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #6

Sitarz

Rzemieślnik wyrabiający sita, np. do oczyszczania mąki.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #7

Markietanka

Wędrowna handlarka ciągnący za wojskiem i sprzedająca żołnierzom żywność, napoje i drobne przedmioty codziennego użytku. Oprócz handlu, markietanki zajmowały się także innymi usługami świadczonymi żołnierzom : naprawą odzieży, opatrywaniem rannych, a nierzadko i usługi seksualne.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #8

Guwernantka

Nauczycielka domowa, czasem pełniąca również rolę ochmistrzyni. W domach szlacheckich guwernantkom powierzano równierz wychowanie małych dzieci, w wieku przedszkolnym. Najważniejszym przedmiotem nauczanym przez guwernantki były podstawy języka francuskiego. Stanowisko guwernantki było często jedynym sposobem zarobkowania dla niezamożnych a wykształconych niezamężnych kobiet.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #9

Iluminator

Średniowieczny artysta-rzemieślnik, malarz nanoszący na karty kodeksów lub książek stosunkowo proste ozdoby zwane iluminacjami. Termin odnoszący się zasadniczo do osoby przyozdabiającej rękopisy lub druki, a nie zajmującej się bogatszymi, figuralnymi dekoracjami lub ilustracjami, którymi zajmował się raczej malarz miniaturzysta. Prace iluminatora obejmowały głównie zdobienie inicjałów i dekoracyjne obramienia stron, z czasem łączące się z pracą miniaturzysty. Dlatego też w potocznym znaczeniu terminy iluminatora i miniaturzysty są często z sobą utożsamiane, tym bardziej że wielu późniejszych iluminatorów było jednocześnie miniaturzystami.Najokazalsze iluminacje najważniejszych dzieł sporządzano farbą złotą (codex aureus), srebrną (codex argenteus) bądź purpurową (codex purpureus).


(Henryk von Groc Hrychowicz) #10

Strycharz (Ceglarz)

Rzemieślnik wyrabiający cegły. Przyrząd do wyrównywania gliny w formie, rodzaj deseczki, zwany był strychulcem.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #11

Puszkarz

Określenie zawodu funkcjonujące w XV-XVII wieku. Zawód zanikł w XIX wieku. Puszkarzem nazywano rzemieślnika wyrabiającego broń palną, w szczególności armaty i działa ze spiżu. Nazwa rzemiosła pochodzi od puszki, czyli ogólnego określenia broni palnej używanego w XV oraz na początku XVI wieku. Największymi ośrodkami produkcji puszkarskiej były Kraków, a na Śląsku Świdnica. W większości miast puszkarze wchodzili w skład zbiorowych cechów metalowych.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #12

Garncarz

Rzemieślnik zajmujący się wyrobem garnków. Materiałem garncarskim jest pospolita glina. Glina powinna być jednorodna, bez grudek i zanieczyszczeń. Aby osiągnąć taki stan garncarze wykonują szereg prac przygotowawczych. Zaopatrują się w glinę jesienią, aby w zimie dobrze przemarzła. Glinę polewa się obficie wodą, aby się “zlasowała”. Porcję gliny do przerobu ubija się młotem w “słup”. Ze słupa sierpem lub specjalnym strugiem odcina się “strużyny”. Strużyny zwija się w “pecyny”, suszy i miele. Czynności te powtarza się po kilka razy.

Warsztat Warsztatem jest ława i koło garncarskie. Koło garncarskie to dwie tarcze umieszczone na wspólnej, pionowej osi. Garncarz, siedząc na ławie, nogami popycha dolną, większą tarczę, wprawiając koło garncarskie w ruch obrotowy. Na ławie leży też zapas gliny, naczynie z wodą do maczania rąk, naczynia z farbami, pędzel, szyniec do wygładzania i ozdabiania oraz drut do odcinania gotowego naczynia.

Formowanie Porcję gliny “wygniata się” z wodą na ławie (podobnie jak ciasto) i formuje w wałek. Z wałka garncarz odcina kawałek zwany “klusem”, wielkością odpowiedni do formowanego naczynia i przykleja go do górnej tarczy koła garncarskiego. Następnie, cały czas obracając kołem, zwilżonymi w wodzie rękami najpierw wydłuża i zaokrągla bryłę gliny, po czym kciukami wygniata w środku otwór i formuje dno naczynia. Operując jedną ręką wewnątrz a drugą na zewnątrz garncarz “wyciąga” ścianki naczynia w kształcie walca. Kolejny etap to modelowanie: wykonanie “wrębu” (górnej krawędzi) oraz “brzuśca”. Uformowane naczynie wygładza się szyńcem i ewentualnie ozdabia rytem. Pracę kończy odcięcie gotowego naczynia drutem.

Wypalanie Naczynie odstawia się do powolnego suszenia. Po wyschnięciu wstawia się je do pieca garncarskiego i wypala przez kilkanaście godzin w temperaturze około 1000 °C (temperatura oceniana jest na oko, na podstawie koloru płomienia i stanu “szkliwa”). Naczynia mogą być pokrywane kolorową glazurą.Istnieje też glina “samoutwardzalna” której po wyschnięciu nie trzeba wypalać.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #13

Bartnik

Dawna forma pszczelarza, polegająca na chowie pszczół (głównie pszczół leśnych, tzw. “borówek”) w specjalnie w tym celu wydrążonych dziuplach drzew, czyli barciach. Szczytowy rozwój tej profesji przypada na wiek XVI i XVII, zanikła w wieku XIX. Bartnicy, byli również zwani bartodziejami. Był to zawód dziedziczny. Bartnicy posiadali własne cechy, regulujące zwyczaje, rozsądzające spory. Barcie lokowano przeważnie na dębach i sosnach, rzadziej grabach, bukach czy lipach. Barcie wykonywano w miejscach, gdzie pień osiągał metr średnicy lub więcej. Najwięcej barci dziano w sosnach, które musiały rosnąć ok. 120 lat, aby osiągnąć odpowiedni do tego rozmiar.

Bartnicy wspinali się do barci przy pomocy powrozów, tzw. leziw, później drabin. Przed wyjęciem plastrów miodu pszczoły podkurzano przy użyciu fajek bartniczych, naczyń dymnych czy pochodni. Najważniejsze rośliny miododajne tamtych czasów to wrzosy i lipy. W późniejszym okresie ważną rolę odgrywały rośliny uprawne i pastewne jak rzepak, łubin czy koniczyna.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #14

Kołodziej

Rzemieślnik zajmujacy się wyrobem oraz naprawą wozów i części do wozów, przede wszystkim kół. Rzemiosło to było znane od wczesnego średniowiecza, wraz z postępem technicznym, przeszło wiele zmian. Wyrób kół i wozów był trudną sztuką, wymagającą dużych umiejętności i specjalistycznej wiedzy i narzędzi pracy. Przełomem w produkcji był wiek XIX, kiedy to, wraz z upowszechnieniem żelaza, nastąpiły udoskonalenia, związane z zastąpieniem wcześniejszej konstrukcji drewnianych osi żelaznymi. Dalszy postęp techniczny spowodował, że w XX wieku zawód o tak dużych tradycjach zaczął zanikać.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #15

Bednarz

Rzemieślnik zajmujący się wytwarzaniem naczyń drewnianych techniką klepkową: beczek, kadzi, balii, fas, maselnic, dzieży i łopat do chleba, konewek, wiader, cebrzyków, wanienek. Do ich wyrobu bednarze używali drewna sosnowego, świerkowego, olchowego, lipowego i dębowego.

Tak jak wiele innych produktów rzemieślniczych, wyroby te sprzedawane są na targach i jarmarkach. Jesienią największym powodzeniem cieszą się beczki, ponieważ służą rolnikom do kiszenia ogórków i kapusty. Kiedyś wykorzystywano je także do przechowywania miodu, piwa, wina i zboża. Naczynie powinno być wytworzone z odpowiedniego drewna, w zależności od jego przeznaczenia:

  • kiszenie ogórków i kapusty - drewno lipowe, ewentualnie świerkowe (kapusta nie ciemnieje wtedy tak jak np. od drewna dębowego)
  • leżakowanie wina i innych alkoholi - do niektórych gatunków odpowiednie jest drewno dębowe; wina i winiaki (a także np. whisky) przechowywane w beczkach dębowych nabierają szlachetnego, garbnikowego smaku, a z czasem zyskują na aromacie. Pewne regionalne gatunki win i destylatów nabierają charakterystycznego smaku przez przechowywanie w beczkach bukowych (ew. smołowanych) lub sosnowych.
  • dzieża chlebowa - najlepiej z drewna lipowego lub świerkowego, z dodatkiem dębowego, aby chleb dobrze się zakwaszał.

Technika ręcznego wytwarzania naczyń była tajemnicą każdego bednarza, nie ujawniano jej nawet krewnym. Metody pracy innego rzemieślnika można było poznać tylko analizując materiały i sposób konstrukcji jego wyrobu. Najczęściej naczynie składane było z klepek drewnianych mocowanych obręczami metalowymi. Ten sposób konstrukcji znany był Słowianom już w III-IV wieku (przed XIV-XV wieku zamiast metalowych obręczy stosowano, zwłaszcza na wsi, ściągów z łozy, łyka lub smołowanych powrozów; technologia ta sporadycznie jest stosowana do dzisiaj). Zawód ten kiedyś powszechny, w drugiej połowie XX wieku został prawie zapomniany i znajdował zastosowanie głównie w produkcji przedmiotów do celów dekoracyjnych.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #16

Cieśla

Rzemieślnik związany z obróbką drewna, która polega na wykonywaniu elementów konstrukcji, części wyposażenia oraz detali z drewna, trwale związanych z budynkiem lub budowlą. Cieśla zajmuje się wykonywaniem konstrukcji wieńcowej (zrębu) budynku, więźby dachowej, podłóg, drzwi czy okien. W pracy wykorzystuje zestaw narzędzi ciesielskich, do których zaliczają się ciesaki, piły, wyrzynarki, szlifierki, strugarki i frezarki, ściski, wykonując w przygotowanym materiale odpowiednie połączenia. Zwykle do prac ciesielskich niezbędna jest znajomość czytania rysunków technicznych.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #17

Snycerz

Rzemieślnik zajmujący się rzeźbieniem w drewnie, Praca snycerzy była rzemiosłem artystycznym do której używano specjalnych dłut, pobijanych knyplem. Dłuta te mogą być płaskie (proste lub skośne) albo o ostrzu w kształcie litery V lub U, dodatkowo dla wykonywania specjalnych cięć używa się dłut odpowiednio wyprofilowanych.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #18

Mincerz

Rzemieślnik zajmujące się biciem (produkcją) monet. W średniowieczu mincerze byli urzędnikami królewskimi zajmującymi się kontrolą monety będącej w obiegu, jej wymianą i ściganiem oraz karaniem fałszerzy. Z upływem czasu mincerze tracili uprawnienia policyjno-sądowe, stając się jedynie rzemieślnikami produkującymi monety.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #19

Powroźnik

Rzemieślnik zajmujący się produkcją lin i powrozów poprzez splatanie lub skręcanie kilku oddzielnych sznurów; najczęściej z pasów skóry lub włókien konopi, sizalu, manili, juty i innych. Powroźnictwo było rzemiosłem rozpowszechnionym, bowiem sznurów i lin używano w wielu dziedzinach życia, jednak rozwijało się najbardziej dynamicznie tam zwłaszcza, gdzie towarzyszyło szkutnictwu. Uprawianie tego rzemiosła uważane było za przywilej, a zgoda była zazwyczaj uzależniona od decyzji władz miejskich.


(Henryk von Groc Hrychowicz) #20

Płatnerz

Rzemieślnik kształtujący z blachy elementy zbroi. Płatnerstwo było bardzo ważnym rzemiosłem w okresie średniowiecza, płatnerze wykonywali zbroje płytowe dla ludzi i koni, oraz elementy towarzyszące zbroi, jak np. przyłbice, rękawice, szyszaki, a także kolczugi. Wobec zaniku jazdy pancernej od XVI wieku płatnerzami zaczęto nazywać rzemieślników wyrabiających metalową broń białą, taką jak: miecze, szable, szpady, rapiery, puginały, a także oprawa tej broni. Płatnerze często przy wytwarzaniu broni ozdobnej lub paradnej, współpracowali ze złotnikami. Wytwarzali i naprawiali też broń drzewcową. W końcu XVIII wieku produkcja warsztatów broni białej została wyparta przez manufaktury.